VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG TƯ VẤN PHÁP LUẬT

Hạn chế những tranh chấp không đáng có trong đời sống xã hội

Tôi gặp rất nhiều tranh chấp trong khi thực hiện công việc của mình. Có vụ lớn, có vụ nhỏ; có vụ liên quan tài sản rất giá trị, cũng có vụ bắt đầu từ một khoản tiền không quá lớn. Nhưng càng làm nghề, tôi càng thấy một điểm chung đáng suy nghĩ: nhiều tranh chấp hoàn toàn có thể tránh được nếu người ta coi trọng hơn vai trò của luật sư ở giai đoạn tư vấn – tức là giai đoạn phòng ngừa.

Tôi không nói điều này để đề cao nghề. Tôi nói từ một thực tế rất đời thường: khi tranh chấp đã phát sinh, mọi thứ thường trở nên nặng nề. Người ta khó còn giữ được sự bình tĩnh như lúc bắt đầu. Niềm tin bị sứt mẻ, lời nói bị nghi ngờ, thiện chí dễ bị hiểu sai. Khi đó, dù luật sư cố gắng đến đâu, “gỡ” vẫn khó hơn rất nhiều so với việc làm cho đúng ngay từ đầu.

1. Tranh chấp thường khởi phát từ những điều tưởng như nhỏ

Nếu phải chọn một nguyên nhân phổ biến nhất, tôi sẽ nói: sự chủ quan. Chủ quan khi giao tiền mà không có chứng cứ rõ ràng. Chủ quan khi ký giấy tờ mà không kiểm tra thẩm quyền người ký. Chủ quan vì “quen biết”, vì “tin nhau”, vì nghĩ rằng “để đó rồi tính”.

Tôi từng gặp những tình huống rất quen thuộc:

Chuyển tiền nhưng nội dung chuyển khoản trống hoặc ghi chung chung. Đến lúc tranh chấp, bên giao tiền nói là cho vay; bên nhận nói là tiền góp, tiền trả nợ hoặc tiền đặt cọc. Một khoản tiền, nhiều cách hiểu.
Hai bên thỏa thuận miệng rất nhiều, nhưng hợp đồng lại sơ sài: không rõ thời hạn, không rõ điều kiện thực hiện, không rõ trách nhiệm khi vi phạm. Khi có vấn đề, mỗi bên bám vào một “đoạn đã nói” khác nhau.
Tài sản là của vợ chồng hoặc hộ gia đình, nhưng giao dịch chỉ có một người ký. Lúc êm đẹp thì không sao; lúc mâu thuẫn xảy ra, câu hỏi đầu tiên luôn là: ai mới là người có quyền quyết định?
Doanh nghiệp ký hợp đồng có con dấu, nhưng người ký không đúng thẩm quyền theo điều lệ, hoặc ủy quyền không rõ phạm vi. Điều tưởng chắc lại trở thành điểm yếu.

Những việc này không phải vì ai đó “không tốt”. Phần lớn là do thói quen và do tâm lý xem nhẹ nền tảng pháp lý. Trong một góc nhìn công bằng, pháp lý chính là cách xã hội tạo ra trật tự: ai có quyền, ai có nghĩa vụ; trách nhiệm đến đâu; chứng cứ là gì; và khi có mâu thuẫn thì giải quyết bằng cơ chế nào.

2. Luật sư tư vấn không chỉ “trích luật”, mà giúp thiết kế sự an toàn

Nhiều người nghĩ tư vấn pháp luật là đọc điều luật rồi trả lời “được hay không được”. Tôi cho rằng như vậy là chưa đủ. Tư vấn đúng nghĩa là quá trình giúp thân chủ nhìn rõ rủi ro và lựa chọn phương án phù hợp nhất trong khuôn khổ pháp luật.

Trong thực tiễn, khi tư vấn, tôi thường tập trung vào bốn nhóm vấn đề:

Chủ thể: Ai là người có quyền ký? Quyền đó đầy đủ chưa? Có cần chữ ký của đồng sở hữu, vợ/chồng, các thành viên hộ gia đình không? Nếu là doanh nghiệp, người ký có đúng là đại diện theo pháp luật hoặc được ủy quyền hợp lệ không …vv? Nhiều tranh chấp tưởng phức tạp, nhưng gốc lại nằm ở hai chữ: thẩm quyền.
Đối tượng giao dịch: Tài sản “sạch” về pháp lý chưa? Có đang thế chấp, bị hạn chế chuyển dịch, đang tranh chấp, vướng quy hoạch, hoặc chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính không …vv? Bỏ qua bước kiểm tra là tự đặt mình vào thế bị động.
Điều khoản và cơ chế thực hiện: Hợp đồng tốt không chỉ “đẹp chữ”. Hợp đồng tốt phải trả lời được: khi nào làm, làm bằng cách nào, chậm thì xử lý ra sao, không làm thì hậu quả thế nào, ai phải chứng minh, thông báo bằng hình thức gì, mốc thời gian cụ thể là gì. Tranh chấp hay phát sinh ở khoảng trống, chứ không phải ở điều đã ghi rõ.
Chứng cứ: Chuẩn hóa chứng cứ ngay từ đầu như biên nhận, phụ lục, bảng đối chiếu công nợ, thông báo, xác nhận bàn giao…vv. Khi có mâu thuẫn, chứng cứ giúp câu chuyện rõ ràng, thay vì tranh cãi bằng cảm xúc.

3. Tư vấn pháp luật giúp giữ quan hệ, không chỉ giữ quyền lợi

Đời sống xã hội có nhiều quan hệ cần được trân trọng: gia đình, bạn bè, hàng xóm, đối tác làm ăn. Khi xảy ra tranh chấp, điều mất mát không chỉ là tiền. Có khi là sự đổ vỡ của một mối quan hệ đã xây dựng nhiều năm.

Trong những vụ việc như vậy, tư vấn pháp luật giúp đặt ranh giới một cách văn minh. Ranh giới càng rõ, càng giảm hiểu lầm. Văn bản thỏa thuận không phải để nghi ngờ nhau; nhiều khi, đó là cách tôn trọng nhau: tôn trọng quyền lợi của bên kia và tôn trọng sự minh bạch cho chính mình.

Tôi cũng gặp không ít trường hợp: hai bên ban đầu hoàn toàn có thể ngồi lại giải quyết, nhưng vì không có “đường ray” pháp lý, câu chuyện rẽ sang cảm tính, rồi thành căng thẳng. Nếu ngay từ đầu có tư vấn và có cơ chế rõ ràng, mâu thuẫn có thể dừng lại sớm hơn, nhẹ hơn và ít tổn thương hơn.

4. Những lĩnh vực dễ phát sinh tranh chấp và nên tham vấn sớm

Trong thực tiễn, có bốn nhóm quan hệ tôi thường khuyến nghị nên tham vấn luật sư từ sớm:

Giao dịch về tiền và tài sản: cho vay, góp vốn, hợp tác, đặt cọc, mua bán tài sản có giá trị, chuyển nhượng đất đai, nhà ở. Đây là nhóm phát sinh tranh chấp phổ biến và cũng là nhóm dễ thiếu chứng cứ nhất nếu chủ quan.
Hôn nhân – gia đình – thừa kế: tài sản chung/riêng, tặng cho, di chúc, chia di sản. Đây là lĩnh vực nhạy cảm; không nên để đến lúc có chuyện mới bàn. Khi tình cảm bị kéo vào tranh chấp, việc hàn gắn rất khó.
Quan hệ lao động: hợp đồng lao động, quy chế lương thưởng, kỷ luật, chấm dứt hợp đồng. Nhiều tranh chấp lao động bắt nguồn từ quy trình nội bộ không rõ và hợp đồng thiếu chi tiết.
Quan hệ doanh nghiệp: góp vốn, chuyển nhượng phần vốn/cổ phần, quản trị nội bộ, quyền ký, kiểm soát dòng tiền. Nếu doanh nghiệp không có nền tảng pháp lý nội bộ, tranh chấp nội bộ rất dễ nảy sinh và thường kéo dài.

5. Tư vấn pháp luật là chi phí nhỏ so với “giá” của một tranh chấp

Một vụ tranh chấp, ngoài chi phí chính thức, còn có những chi phí không dễ đo bằng tiền: thời gian, công sức, áp lực tâm lý, mất cơ hội kinh doanh, và đôi khi là mất niềm tin giữa con người với nhau.

Tôi chứng kiến nhiều người “thua” không phải vì không có lý, mà vì không đủ chứng cứ, hoặc vì chọn sai cách làm ngay từ đầu. Trong khi đó, tư vấn pháp luật thường chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với giá trị giao dịch, nhưng lại giúp giảm đáng kể rủi ro. Có thể xem đó là một khoản đầu tư cho sự an toàn – giống như kiểm tra sức khỏe định kỳ để tránh bệnh nặng.

6. Một thói quen nên hình thành: mời luật sư từ khi bắt đầu

Tôi mong rằng trong đời sống xã hội, người dân và doanh nghiệp dần hình thành một thói quen: trước khi ký, trước khi giao tiền, trước khi đặt bút vào một quyết định quan trọng, hãy tham vấn luật sư. Không phải để làm mọi thứ phức tạp hơn, mà để làm mọi thứ đúng hơn, rõ hơn và an toàn hơn.

Một xã hội văn minh không phải là xã hội có nhiều vụ kiện. Một xã hội văn minh là xã hội mà người ta biết tôn trọng thỏa thuận, tôn trọng chứng cứ và tôn trọng cơ chế pháp luật. Trong bức tranh đó, luật sư tư vấn không chỉ bảo vệ quyền lợi cho một cá nhân, mà còn góp phần giúp các quan hệ xã hội vận hành ổn định hơn, ít xung đột hơn và nhân văn hơn.

Nếu cần một câu để kết lại, tôi xin viết giản dị như thế này: Luật sư trong vai trò tư vấn giúp người ta tránh những tranh chấp đáng tiếc bằng cách đặt nền tảng pháp lý ngay từ đầu. Nền vững thì quan hệ bền; quan hệ bền thì xã hội yên.

Luật sư Dương Văn Thành – GTLAW