Thiết bị điện tử tại phiên tòa – một vài suy nghĩ từ góc nhìn luật sư

Luật sư DƯƠNG VĂN THÀNH

Việc bảo đảm trật tự, an toàn và sự tôn nghiêm của phiên tòa là cần thiết. Tuy nhiên, trong thời đại số, thiết bị điện tử đã trở thành công cụ làm việc thiết yếu. Vì vậy, vấn đề không chỉ là có được mang thiết bị vào phòng xử án hay không, mà quan trọng hơn là ai sử dụng, sử dụng vào mục đích gì và hành vi nào cần được kiểm soát.

Trụ sở Tòa án nhân dân tối cao – nơi thể hiện tính trang nghiêm của quyền tư pháp. Ảnh: Dương Văn Thành.

Tôi không định viết về chủ đề này. Nhưng mấy hôm nay, thấy các đồng nghiệp, cộng sự, thậm chí cả khách hàng trao đổi khá nhiều về việc sử dụng điện thoại, máy tính xách tay và các thiết bị điện tử tại phiên tòa, cả trên mạng xã hội lẫn trong cuộc sống đời thường, nên tôi cũng muốn chia sẻ một chút suy nghĩ cá nhân dưới góc độ của một luật sư.

Trước hết, cần khẳng định rằng phiên tòa là nơi thực hiện quyền tư pháp. Trật tự, an toàn và sự tôn nghiêm của phiên tòa phải được bảo đảm. Việc sử dụng điện thoại để quay phim, ghi âm, phát trực tiếp; làm gián đoạn hoạt động xét xử; tiết lộ bí mật đời tư hoặc cắt ghép thông tin đưa lên mạng xã hội đều cần được kiểm soát và xử lý phù hợp.

Tuy nhiên, trong thời đại số, thiết bị điện tử không còn đơn thuần là phương tiện liên lạc hay giải trí. Đối với nhiều người, đó là công cụ làm việc hằng ngày. Đối với luật sư, máy tính xách tay hoặc máy tính bảng có thể chứa hàng nghìn trang hồ sơ đã được số hóa, văn bản pháp luật, án lệ, tài liệu nghiên cứu và hệ thống lập luận được chuẩn bị cho phiên tòa.

Một vụ án có nhiều tập hồ sơ, nếu tất cả đều phải in ra giấy thì không chỉ tốn kém mà còn khó mang theo, tra cứu và đối chiếu. Trong khi đó, với hồ sơ điện tử, luật sư có thể nhanh chóng tìm lại một lời khai, một tài liệu hoặc một quy định pháp luật cần thiết để phục vụ việc xét hỏi và tranh luận.

Xét ở góc độ này, máy tính không chỉ là tài sản cá nhân của luật sư mà còn là phương tiện hỗ trợ thực hiện quyền bào chữa, quyền tranh tụng và quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng. 

Công cụ không phải là nguyên nhân

Vấn đề vì thế không nên chỉ được đặt ra theo hướng: có cho phép mang thiết bị điện tử vào phòng xử án hay không. Điều cần quan tâm hơn là: ai sử dụng, sử dụng vào việc gì và hành vi nào phải bị nghiêm cấm.

Một chiếc máy tính được sử dụng để tra cứu hồ sơ, đối chiếu chứng cứ và trình bày luận cứ không thể được nhìn nhận giống như một thiết bị được dùng để bí mật ghi âm, ghi hình hoặc phát trực tiếp diễn biến phiên tòa. Công cụ có thể giống nhau, nhưng mục đích và hành vi sử dụng hoàn toàn khác nhau.

Bản thân thiết bị không làm mất đi sự tôn nghiêm của phiên tòa. Nguy cơ chỉ phát sinh khi con người sử dụng thiết bị không đúng mục đích, làm ảnh hưởng đến trật tự xét xử, quyền riêng tư của người tham gia tố tụng hoặc sự khách quan của quá trình giải quyết vụ án.

Tác giả tại khu vực bên ngoài phòng xử của Tòa Thượng thẩm Paris. Trước cửa phòng xử có biển không chụp ảnh, ghi hình. Ảnh tư liệu của tác giả.

Trong một lần đến Tòa Thượng thẩm Paris, tôi thấy trước cửa phòng xử có biển không chụp ảnh, ghi hình. Chi tiết này cho thấy yêu cầu bảo vệ sự tôn nghiêm, trật tự và tính riêng tư của hoạt động xét xử không chỉ được đặt ra ở Việt Nam.

Tuy nhiên, từ một tấm biển như vậy, chúng ta cũng không nên vội kết luận rằng mọi thiết bị điện tử đều bị cấm hoặc mọi hình thức sử dụng công nghệ đều gây ảnh hưởng đến phiên tòa. Điều được cảnh báo trực tiếp ở đây là hành vi chụp ảnh, ghi hình tại khu vực xét xử.

Điều đó cũng gợi mở một cách tiếp cận hợp lý: thay vì coi thiết bị là nguy cơ, cần xác định và kiểm soát đúng hành vi có thể gây ra nguy cơ.

Cần một cơ chế rõ ràng và thống nhất

Theo tôi, việc quản lý thiết bị điện tử tại phiên tòa nên hướng đến hành vi sử dụng, thay vì hạn chế rộng rãi bản thân thiết bị.

Những hành vi như ghi âm, ghi hình, phát trực tiếp trái phép; làm lộ thông tin cần được bảo vệ; liên lạc nhằm tác động đến người tham gia tố tụng hoặc gây mất trật tự phiên tòa phải được quy định rõ và xử lý nghiêm.

Ngược lại, việc sử dụng thiết bị để tra cứu hồ sơ, văn bản pháp luật, đối chiếu chứng cứ và phục vụ tranh tụng nên được xem xét theo một cơ chế minh bạch, thống nhất.

Luật sư khi có nhu cầu sử dụng thiết bị cũng phải có trách nhiệm đăng ký hoặc đề nghị trước, nêu rõ mục đích và cam kết tuân thủ nội quy phiên tòa. Khi được chấp thuận, luật sư phải sử dụng đúng phạm vi; không ghi âm, ghi hình, phát trực tiếp hoặc thực hiện những hành vi ngoài mục đích đã đăng ký.

Cơ chế này vừa tạo điều kiện để luật sư thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ nghề nghiệp, vừa giúp chủ tọa kiểm soát được việc sử dụng thiết bị trong phòng xử án.

Hướng tới một nền tư pháp số có trách nhiệm

Về lâu dài, giải pháp căn bản không phải là đưa phiên tòa trở lại hoàn toàn với hồ sơ giấy, mà là xây dựng hạ tầng phù hợp cho tư pháp số: hồ sơ vụ án điện tử, hệ thống trình chiếu chứng cứ, cơ chế truy cập dữ liệu an toàn và quy tắc sử dụng công nghệ rõ ràng.

Khi có hạ tầng và quy trình phù hợp, công nghệ không làm giảm sự tôn nghiêm của phiên tòa mà còn có thể giúp hoạt động xét xử minh bạch, chính xác và hiệu quả hơn.

Không gian Tòa Thượng thẩm Paris nhìn từ bên ngoài . Sự tôn nghiêm của phiên tòa và việc ứng dụng công nghệ không nhất thiết đối lập nhau. Ảnh: Dương Văn Thành.

Bảo đảm sự tôn nghiêm của phiên tòa và tạo điều kiện cho luật sư thực hiện tốt quyền tranh tụng không phải là hai yêu cầu đối lập. Nếu có quy định rõ ràng, được áp dụng thống nhất và tuân thủ nghiêm túc, hai yêu cầu này hoàn toàn có thể cùng được bảo đảm.

Công nghệ tự nó không làm mất đi sự tôn nghiêm của phiên tòa. Điều cần quản lý là cách con người sử dụng công nghệ.

Một nền tư pháp hiện đại không nên lựa chọn giữa công nghệ và trật tự, mà cần biết quản trị công nghệ bằng những quy tắc phù hợp để phục vụ công lý.

Bài viết thể hiện suy nghĩ cá nhân của tác giả, với mong muốn góp thêm một góc nhìn vào vấn đề đang được quan tâm