“Ly thân 3 năm” và “thuận tình ly hôn không cần ra Tòa”: Cải cách thế nào để nhẹ thủ tục mà vẫn chắc công bằng?

(Bài bình luận – quan điểm của Luật sư Dương Văn Thành)

Thuận tình ly hôn “không cần ra Tòa” là ý tưởng giảm tải hấp dẫn, nhưng rủi ro nằm ở chỗ “thuận tình” đôi khi chỉ là lớp vỏ của sự ép buộc hoặc lệ thuộc. Bài viết phân tích các “van an toàn” theo luật hiện hành, tham chiếu một số mô hình quốc tế và gợi ý thiết kế hai đường thủ tục để đi nhanh mà vẫn chắc công bằng.

Kỳ 2. Thuận tình ly hôn không cần ra Tòa: có thể mở “làn nhanh”, nhưng không được bỏ cơ chế kiểm soát

1. Điểm xuất phát: luật hiện hành đặt thuận tình ly hôn trong cơ chế của Tòa án

Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định chỉ khi hai bên thật sự tự nguyện ly hôn và đã thỏa thuận về tài sản, con cái trên cơ sở bảo đảm quyền lợi chính đáng của vợ và con thì Tòa án mới công nhận thuận tình ly hôn, nếu thỏa thuận không đạt hoặc không bảo đảm quyền lợi chính đáng thì Tòa án sẽ giải quyết.

Điều này cho thấy Tòa án đang đảm nhiệm tối thiểu hai “van an toàn”: kiểm tra tính tự nguyện và kiểm soát nội dung thỏa thuận liên quan con cái, tài sản.

2. Vì sao ý tưởng “không cần ra Tòa” luôn có sức hút?

Lập luận ủng hộ thường rất rõ: việc “sạch tranh chấp” thì nên có “làn thủ tục nhẹ”, giảm áp lực cho hệ thống Tòa án và giảm căng thẳng cho người dân. Ý tưởng này từng được đặt ra như một trao đổi chính sách từ sớm trên Cổng thông tin Bộ Tư pháp (bài đăng 25/03/2013), cần hiểu đúng tính chất là bài viết tham khảo, trao đổi chứ không phải văn bản quy phạm pháp luật.

Trong thực tiễn, không ít hồ sơ “thuận tình” nhưng bên yếu thế lệ thuộc kinh tế, bị áp lực tinh thần, hoặc cần “đi nhanh” để né nghĩa vụ. Nếu bỏ lớp kiểm tra tự nguyện và bảo đảm quyền lợi của con, tranh chấp có thể không mất đi mà chỉ “dời” sang giai đoạn hậu ly hôn, lúc đó còn khó xử hơn.

Bởi vậy, câu hỏi đúng không phải là có bỏ Tòa hay không, mà là nếu không qua Tòa thì cơ chế nào thay thế để kiểm soát rủi ro.

3. Nhìn ra thế giới: không qua Tòa thường là chuyển cơ chế kiểm soát, không phải bỏ kiểm soát

Một số mô hình thường được viện dẫn cho thấy mẫu số chung: thủ tục có thể nhanh, nhưng “van an toàn” được thiết kế rất rõ.

- Trung Quốc: ly hôn theo thỏa thuận thực hiện qua cơ quan đăng ký và có “thời gian hạ nhiệt” 30 ngày trước khi hoàn tất (quy tắc thường gắn với Điều 1077 Bộ luật Dân sự Trung Quốc).

- Nhật Bản: ly hôn thuận tình (kyōgi rikon) theo thủ tục nộp hồ sơ tại cơ quan hành chính địa phương (văn phòng quận, thành phố).

- Pháp: từ 01/01/2017, ly hôn thuận tình không qua thẩm phán đi kèm cơ chế bắt buộc mỗi bên có luật sư, và thỏa thuận được nộp lưu tại công chứng viên (notaire).

Điểm cần rút: “đi nhanh” luôn đi kèm “van an toàn” bằng một dạng kiểm soát khác (thời gian hạ nhiệt; tư vấn luật sư bắt buộc; cơ chế lưu trữ – xác nhận – hậu kiểm).

4. Gợi ý thiết kế cho Việt Nam: hai đường thủ tục, một chuẩn công bằng

Nếu Việt Nam cân nhắc mở “làn nhanh” cho thuận tình ly hôn, theo góc nhìn hành nghề, nên thiết kế hai đường:

(1) Đường hành chính – chỉ áp dụng cho hồ sơ thực sự không có tranh chấp
Trọng tâm là tiêu chí loại trừ rủi ro: không có dấu hiệu bạo lực, đe dọa, ép buộc; thỏa thuận về con rõ và đáp ứng điều kiện tối thiểu; tài sản, nợ không phức tạp hoặc đã minh bạch. Đồng thời phải có cơ chế tư vấn độc lập (luật sư, công chứng, đầu mối hộ tịch chuyên trách) để giảm rủi ro ký cho xong.

(2) Đường tư pháp – bắt buộc quay về Tòa án khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro
Chỉ cần phát sinh tranh chấp con, tranh chấp tài sản, nợ; vắng mặt bất thường; tố cáo bạo lực; hoặc mất cân bằng nghiêm trọng về khả năng tự quyết, hồ sơ phải chuyển sang Tòa án để áp dụng đầy đủ thủ tục tố tụng và bảo vệ người yếu thế.

Trong cả hai đường, tiêu chí cốt lõi vẫn phải giữ tính tự nguyện và quyền lợi tốt nhất của trẻ em. Ở luật hiện hành, yêu cầu này đã được đặt ngay trong cấu trúc Điều 55.

5. Kết luận: đơn giản hóa thủ tục không được đồng nghĩa với đơn giản hóa hệ quả

Thuận tình ly hôn “không qua Tòa” có thể là một cải cách đáng cân nhắc, nếu mục tiêu là giảm tải và nhân văn hóa thủ tục. Nhưng điều kiện tiên quyết là phải thiết kế cơ chế kiểm soát thay thế đủ mạnh, đủ rõ và có khả năng đẩy hồ sơ rủi ro quay về Tòa án.

Làm nhẹ thủ tục là điều nên làm. Nhưng không thể làm nhẹ sự công bằng.

Tài liệu tham khảo

1. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Điều 55, Điều 56).

2. Bài báo phản ánh đề xuất của Tòa án nhân dân tối cao về hướng xử lý ly hôn khi vợ chồng ly thân trên 3 năm (báo chí Việt Nam đăng 05/01/2026, ví dụ Báo Thanh Niên).

3. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Điều 91 (nghĩa vụ chứng minh).

4. Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp: bài viết “Ly hôn thuận tình có thể không cần ra Tòa án”, đăng 25/03/2013 (bài trao đổi/đề xuất chính sách).

5. Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (2020), Điều 1077 (quy tắc “thời gian hạ nhiệt” đối với ly hôn theo thỏa thuận).

6. Tài liệu hướng dẫn lãnh sự/hành chính về thủ tục ly hôn thuận tình tại Nhật Bản (kyogi rikon) theo cơ chế đăng ký.

7. Thông tin của cơ quan tư pháp/Notaires de France về ly hôn thuận tình tại Pháp từ 01/01/2017 (divorce par consentement mutuel sans juge).

Biên tập: Luật sư Võ Thị Kim Oanh