“Ly thân 3 năm” và “thuận tình ly hôn không cần ra Tòa”: Cải cách thế nào để nhẹ thủ tục mà vẫn chắc công bằng?

(Bài bình luận – quan điểm của Luật sư Dương Văn Thành)

Ngày 24/12/2025, Bộ Tư pháp tổ chức Hội nghị tổng kết thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014. Từ các thảo luận tại hội nghị và những trao đổi tiếp nối của bạn đọc, một vấn đề chung dần hiện rõ: nếu mục tiêu là cải cách ly hôn theo hướng nhẹ thủ tục nhưng vẫn bảo đảm công bằng, thì cần trả lời rành mạch hai câu hỏi “đầu vào” của hệ thống:

Thứ nhất, tập trung vào câu hỏi: Có nên coi việc vợ chồng đã ly thân trên 3 năm là một căn cứ mạnh để Tòa án giải quyết cho ly hôn, theo hướng giảm gánh nặng tranh luận về “mâu thuẫn trầm trọng” và rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc?

Thứ hai, có nên sửa đổi cơ chế “thuận tình ly hôn” theo hướng “đường thủ tục nhẹ hơn”, thậm chí không nhất thiết phải ra Tòa án như mô hình một số quốc gia?

Để tránh nhập nhằng giữa hai mạch cải cách (căn cứ ly hôn và thủ tục giải quyết), loạt bài được tách thành hai kỳ.

Kỳ 1: Ly thân trên 3 năm có nên là căn cứ cho ly hôn? Giảm tải thủ tục, nhưng phải có “lan can” chứng cứ

1. Điểm xuất phát cần nói rõ: ly hôn theo luật hiện hành vẫn là việc của Tòa án

Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 hiện quy định: khi một bên yêu cầu ly hôn, Tòa án chỉ giải quyết cho ly hôn nếu hòa giải không thành và có căn cứ về bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ vợ chồng làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được.

Vì vậy, nếu “ly thân 3 năm” được lựa chọn như một căn cứ mới, đó là câu chuyện sửa luật, đổi thiết kế căn cứ ly hôn, không phải “mẹo” thủ tục có thể áp dụng ngay.

2. Vì sao đề xuất “ly thân 3 năm” hấp dẫn?

Về mặt quản trị tư pháp, sức hấp dẫn của đề xuất nằm ở chỗ: nhiều cuộc hôn nhân thực tế đã “dừng vận hành” rất lâu, nhưng khi ra Tòa vẫn phải quay về bài toán chứng minh các tiêu chí định tính (mâu thuẫn trầm trọng; đời sống chung không thể kéo dài; mục đích hôn nhân không đạt được). Nếu lấy “mốc ly thân kéo dài” làm chỉ dấu mạnh, thủ tục có thể gọn hơn và giảm kéo dài vụ việc.

Nhưng điểm rủi ro cũng nằm ngay ở đó: thay vì tranh luận về “mâu thuẫn trầm trọng”, hệ thống sẽ phải tranh luận về “ly thân” mà “ly thân” lại là một hiện tượng xã hội tinh tế, khó đóng khung bằng một dấu hiệu duy nhất.

3. Vướng mắc: ly thân không đồng nghĩa “không ở cùng nhà”

Trong thực tiễn, có ít nhất ba tình huống rất dễ gây nhầm:

- Không ở cùng vì lao động xa, hoàn cảnh khách quan (xa địa lý) nhưng quan hệ hôn nhân vẫn vận hành.

- Vẫn ở cùng một địa chỉ, nhưng quan hệ vợ chồng đã tách biệt trên thực chất (ly thân “trong một mái nhà”).

- Ly thân theo giai đoạn: có thời gian tách biệt, rồi đoàn tụ ngắn hạn, rồi lại tách biệt.

Nếu luật hóa “ly thân 3 năm” nhưng chỉ đo bằng địa chỉ cư trú, tạm trú, độ sai sẽ cao. Nếu chỉ dựa vào lời khai, tiêu chí sẽ trượt sang “ai kể thuyết phục hơn”.

4. Ai phải chứng minh và chứng minh bằng gì?

Trong tố tụng dân sự, nguyên tắc cơ bản là: đương sự có yêu cầu phải đưa ra chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình. Nếu “ly thân 3 năm” trở thành điều kiện quyết định, người yêu cầu ly hôn tối thiểu phải chứng minh hai tầng:

- Ly thân về bản chất đời sống vợ chồng (không còn tổ chức đời sống chung theo nghĩa chăm sóc, chia sẻ, vận hành gia đình).

- Tính liên tục về thời gian (đủ mốc 3 năm; không bị “đứt” bởi giai đoạn đoàn tụ thực sự).

Nói cách khác: nếu không thiết kế tốt “hạ tầng chứng cứ”, ta có nguy cơ thay một gánh nặng chứng minh bằng một gánh nặng khác, thậm chí khó hơn, vì ly thân thường thiếu tài liệu chính thức.

5. Quan điểm đề xuất: nếu dùng “ly thân 3 năm”, phải kèm “lan can kỹ thuật”

Theo góc nhìn hành nghề, nếu đi theo hướng này, nên đặt tối thiểu ba “lan can”:

Thứ nhất, định nghĩa ly thân theo bản chất, không theo địa chỉ. Trọng tâm là “đời sống vợ chồng” (mức độ gắn kết, chăm sóc, cùng quyết định các vấn đề gia đình), thay vì chỉ là “có ở chung nhà hay không”.

Thứ hai, thiết kế chuẩn chứng minh theo cụm dấu hiệu độc lập. Không nên để Tòa án phải dựa chủ yếu vào lời khai. Có thể yêu cầu tối thiểu 2–3 nhóm dấu hiệu độc lập (cư trú; tách bạch sinh hoạt, tài chính; xác nhận cộng đồng; dữ liệu điện tử phù hợp…).

Thứ ba, có cơ chế ghi nhận mốc ly thân. Đây là chìa khóa giảm tranh tụng. Nếu hệ thống có một thủ tục ghi nhận (tự nguyện) hoặc một cơ chế công nhận (có thẩm quyền) về thời điểm bắt đầu ly thân, việc áp dụng “mốc 3 năm” mới thực sự có ý nghĩa giảm tải.

Kết lại, “ly thân 3 năm” có thể là một hướng cải cách đáng thử, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu đi kèm chuẩn hóa khái niệm và chuẩn hóa chứng cứ để thủ tục nhẹ hơn mà công bằng vẫn chắc.

Tài liệu tham khảo

1. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Điều 55, Điều 56).

2. Bài báo phản ánh đề xuất của Tòa án nhân dân tối cao về hướng xử lý ly hôn khi vợ chồng ly thân trên 3 năm (báo chí Việt Nam đăng 05/01/2026, ví dụ Báo Thanh Niên).

3. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Điều 91 (nghĩa vụ chứng minh).

4. Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp: bài viết “Ly hôn thuận tình có thể không cần ra Tòa án”, đăng 25/03/2013 (bài trao đổi/đề xuất chính sách).

5. Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (2020), Điều 1077 (quy tắc “thời gian hạ nhiệt” đối với ly hôn theo thỏa thuận).

6. Tài liệu hướng dẫn lãnh sự/hành chính về thủ tục ly hôn thuận tình tại Nhật Bản (kyogi rikon) theo cơ chế đăng ký.

7. Thông tin của cơ quan tư pháp/Notaires de France về ly hôn thuận tình tại Pháp từ 01/01/2017 (divorce par consentement mutuel sans juge).

Biên tập: Luật sư Võ Thị Kim Oanh