“BỎ RƠI” DI SẢN – KHI THỪA KẾ KHÔNG CÒN LÀ “LỘC” (KỲ 2)

Một ghi chép nghề nghiệp sau bản tin VTV1 sáng 29/12/2025 từ Luật sư Dương Văn Thành

Ở Kỳ 1, bài viết đặt ra một cách nhìn mang tính thực hành: thừa kế không chỉ là “nhận thêm tài sản”, mà còn là “nhận thêm trách nhiệm”. Quyền từ chối nhận di sản là quyền hợp pháp, nhưng chỉ phát huy hiệu lực khi được thực hiện đúng thủ tục. Sang Kỳ 2, bài viết tiếp tục từ điểm thường bị bỏ qua trong nhiều hồ sơ tranh chấp: di sản luôn có thể đi kèm nghĩa vụ, và phần lớn tranh chấp thừa kế kéo dài rốt cuộc là vấn đề quản trị gia đình.

Kỳ 2: Nhận hay không nhận: Câu chuyện phía sau một di sản thừa kế

1. Di sản luôn có thể gắn với nghĩa vụ: đừng chỉ nhìn vào “giá trị tài sản”

Trong quá trình tư vấn và tham gia tố tụng, điều dễ thấy là khi tranh chấp phát sinh, các bên thường tập trung vào giá trị nhà đất, mà ít khi đặt câu hỏi nền: di sản có đang gắn với nghĩa vụ nào không? có khoản nợ nào tồn tại? có nghĩa vụ thuế, phí nào chưa hoàn thành? hoặc có rủi ro tranh chấp tiềm ẩn với người thứ ba hay không?

Bản tin về Nhật Bản sáng 29/12/2025 gợi cho tôi một cách diễn đạt dễ hiểu: có những di sản “lợi ích ròng âm”: tài sản xuống cấp, khó khai thác; thửa đất vướng quy hoạch hoặc hạn chế quyền sử dụng; chi phí bảo trì, quản lý, hoàn thiện thủ tục lớn hơn giá trị lợi ích thu được trong ngắn hạn. Khi đó, quyết định “nhận” hay “không nhận” không còn là câu chuyện cảm tính, mà là bài toán cân đối nghĩa vụ, chi phí, rủi ro.

Với các vụ việc thừa kế, nhiệm vụ của luật sư vì vậy không chỉ dừng ở việc xác định “ai được hưởng bao nhiêu”, mà còn phải giúp thân chủ đánh giá đầy đủ bức tranh nghĩa vụ và cái giá phải trả để đạt được một phương án chia.

2. Cái lõi của tranh chấp thừa kế: không chỉ là pháp luật, mà là quản trị gia đình

Nhiều tranh chấp di sản kéo dài không xuất phát từ “tham” theo nghĩa đơn giản, mà phát sinh từ sự thiếu chuẩn bị và thiếu quản trị. Tài sản không được rà soát hồ sơ; nguồn gốc không được làm rõ; kỳ vọng của các thành viên trong gia đình không được điều tiết; thủ tục khai nhận và đăng ký biến động chậm trễ. Khi những yếu tố đó cộng hưởng, di sản dễ trở thành dạng “đồng sở hữu bất đắc dĩ”, khiến việc quyết định sử dụng, chuyển nhượng, bảo quản hoặc đầu tư cải tạo đều bế tắc.

Trong thực tế, chỉ cần các thành viên có nhu cầu khác nhau (người muốn bán để giải quyết khó khăn tài chính; người muốn giữ làm nơi thờ cúng; người ở xa ít tham gia quản lý), tài sản có thể rơi vào trạng thái “treo” kéo dài. Tài sản treo dẫn đến thủ tục treo, và khi thủ tục treo thì mâu thuẫn rất dễ bị kích hoạt bởi những tình tiết tưởng như nhỏ: chi phí duy tu, nghĩa vụ thuế, phí, việc sử dụng nhà đất, hoặc phát sinh giao dịch với bên thứ ba.

Một mẩu chuyện nhỏ trong phòng làm việc

Tôi từng gặp một gia đình mà người cha mất đi để lại căn nhà cũ ở quê – không lớn, không đẹp, nhưng “đủ để người ta cãi nhau”. Người anh cả muốn giữ làm hương hỏa; người em thứ thì cần tiền để xoay một ca mổ cho con; người em út sống xa, lặng lẽ nói: “Em không nhận gì đâu, em mệt rồi”.

Tuy nhiên, nếu ý chí này chỉ dừng ở lời nói hoặc thỏa thuận miệng trong gia đình, mà không được đặt đúng vào khuôn thủ tục, thì lại tạo ra khoảng trống pháp lý: phần của người đó tính thế nào, ai ký vào hồ sơ, nghĩa vụ tài chính, chi phí thủ tục phân bổ ra sao.

Khoảng trống này khiến các bên lúng túng, đồng thời làm kéo dài quy trình công chứng, đăng ký biến động hoặc tố tụng. Nói cách khác, một ý định hợp pháp nếu thiếu “kỷ luật thủ tục” có thể vô tình trở thành nguyên nhân làm hồ sơ phức tạp hơn.

3. Gợi ý thực hành: một checklist ngắn để giảm rủi ro “treo” và kéo dài tranh chấp

Tôi xin ghi lại vài điểm tôi thường dùng như một checklist nhỏ khi xử lý hồ sơ thừa kế. Những điều này không phải “chân lý”, chỉ là kinh nghiệm nghề nghiệp được lặp lại đủ nhiều lần để tôi thấy cần chia sẻ:

- Chốt “bức tranh nghĩa vụ” trước “bức tranh quyền”: di sản có nợ không, có tranh chấp với người thứ ba không, có nghĩa vụ tài chính tồn đọng không, tình trạng pháp lý của tài sản có điểm nào rủi ro.

- Tách bạch các khoản phải nộp: thuế (nếu có), lệ phí trước bạ (nếu có), và chi phí thủ tục như công chứng, đo vẽ, thẩm định, trích lục, xác minh giấy tờ.

- Trường hợp có ý định từ chối nhận di sản, nên thực hiện đúng quy định pháp luật: văn bản rõ ràng, đúng thời điểm, đúng chủ thể, đúng phạm vi; đồng thời bảo đảm việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản theo quy định.

- Đừng để tài sản “treo” quá lâu: Càng kéo dài, chi phí thủ tục và chi phí xã hội tăng; khả năng phát sinh xung đột càng lớn, nhất là khi hoàn cảnh kinh tế – nhu cầu các thành viên thay đổi theo thời gian.

- Khuyến khích “kỷ luật di chúc” và chuẩn bị hồ sơ từ sớm. Một di chúc được lập đúng hình thức, nội dung rõ ràng và có dự liệu về nghĩa vụ, tài sản, người liên quan sẽ giảm đáng kể xung đột và chi phí phát sinh sau này.

Bản tin sáng 29/12/2025 gợi lại một thực tế mang tính phổ quát: khi tài sản nhiều hơn, quan hệ pháp lý phức tạp hơn, thừa kế cũng ít “lãng mạn” hơn. Việc nhận di sản không chỉ là quyền lợi, mà luôn có thể kéo theo nghĩa vụ, thủ tục và rủi ro.

Với người làm nghề, câu hỏi “thừa kế có nộp thuế không?” chỉ là một phần nhỏ của bài toán. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: đánh giá đầy đủ nghĩa vụ đi kèm di sản, lựa chọn phương án phù hợp, và tổ chức thực hiện đúng thủ tục để giảm rủi ro, giảm chi phí và hạn chế tổn thất quan hệ gia đình. Nếu tiếp cận theo hướng đó, thừa kế sẽ trở lại đúng bản chất: một việc cần quản trị sớm và làm đúng ngay từ đầu.

Biên tập: Luật sư Võ Thị Kim Oanh