“BỎ RƠI” DI SẢN – KHI THỪA KẾ KHÔNG CÒN LÀ “LỘC” (KỲ 1)

Một ghi chép nghề nghiệp sau bản tin VTV1 sáng 29/12/2025 từ Luật sư Dương Văn Thành

Sáng 29/12/2025, trong bản tin VTV1, tôi nghe được thông tin ngày càng nhiều người Nhật Bản từ chối nhận thừa kế. Không phải vì di sản quá nhỏ, mà vì gánh nặng đi kèm quá lớn — chi phí quản lý, nghĩa vụ pháp lý, nợ nần và cả những rạn nứt gia đình chưa từng được hàn gắn.

Bản tin kết thúc, nhưng câu chuyện thì không dừng lại trên màn hình. Nó kéo tôi trở về với những hồ sơ tranh chấp di sản đang nằm ngay trên bàn làm việc của mình, nơi “thừa kế” không còn là món quà của tổ tiên, mà là một bài toán phức tạp về trách nhiệm, pháp lý và cảm xúc con người.

Bài viết này là một ghi chép nghề nghiệp mang tính chiêm nghiệm, bắt đầu từ một bản tin buổi sáng, để nhìn lại câu hỏi tưởng đơn giản nhưng không dễ trả lời: Khi di sản đi kèm chi phí, rủi ro và xung đột, liệu thừa kế còn là điều mà người ta muốn nhận?

Kỳ 1: Từ bản tin buổi sáng đến câu chuyện thừa kế

1. Khi “di sản” trở thành bài toán

Bản tin khiến tôi dừng lại không phải vì con số, mà vì một thông điệp giản dị: khi lợi ích ròng của việc nhận di sản trở nên âm, người ta sẽ chọn từ chối.

Ở Nhật Bản, sự già hóa dân số, nhà cửa bị bỏ trống, chi phí duy trì cao, cùng hàng loạt nghĩa vụ pháp lý phát sinh đã khiến việc thừa kế không còn hấp dẫn như trong tưởng tượng. Di sản, trong nhiều trường hợp, không mang lại giá trị gia tăng, mà kéo theo trách nhiệm, chi phí và rủi ro.

Tôi không có tham vọng so sánh hệ thống pháp luật giữa các nước trong khuôn khổ một bài chia sẻ. Nhưng câu chuyện ấy gợi ra một cách nhìn nghề nghiệp rất đáng suy ngẫm: thừa kế không chỉ là “nhận thêm tài sản”, mà là “nhận thêm trách nhiệm” – trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm tài chính và trách nhiệm gia đình.

Và khi đặt câu chuyện ấy cạnh những vụ tranh chấp di sản ở Việt Nam, tôi nhận ra chúng ta cũng đang đứng trước cùng một câu hỏi, chỉ khác về hình thức: nếu di sản đi kèm chi phí, nợ nần, thủ tục rườm rà, hoặc xung đột kéo dài, liệu người thừa kế còn muốn nhận hay không?

2. Từ chối nhận di sản ở Việt Nam: quyền hợp pháp nhưng cần “kỷ luật thủ tục”

Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản. Tôi nhắc lại điều này để nhấn mạnh: từ chối thừa kế là một lựa chọn hợp pháp và trong nhiều trường hợp, đó là lựa chọn khôn ngoan.

Thực tế hành nghề cho thấy, không ít người tìm đến luật sư với cùng một tâm trạng mệt mỏi: “Tôi không muốn tranh giành gì cả, nhưng vì sao tôi vẫn bị gọi lên làm việc, vẫn bị kéo vào vụ kiện?” Câu trả lời thường nằm ở hai điểm.

Thứ nhất, đứng trong hàng thừa kế là đã có liên quan về mặt tố tụng. Trong một vụ việc khởi kiện chia di sản thừa kế, tòa án và các cơ quan liên quan phải xác định đầy đủ những người có quyền, nghĩa vụ liên quan để giải quyết “cho hết”. Vì vậy, ngay cả người không muốn nhận, vẫn bị xác định tư cách tham gia vụ án nếu họ chưa thể hiện rõ ý chí bằng thủ tục hợp lệ.

Thứ hai, từ chối thừa kế phải được thể hiện bằng văn bản và đúng thời điểm. Nếu chỉ nói tôi không nhận trong các cuộc họp gia đình, hoặc thể hiện qua tin nhắn, lời nói… thì về mặt pháp lý là không đủ. Khi xảy ra tranh chấp, thứ tòa án cần là một dấu mốc rõ ràng về ý chí và thủ tục.

Tôi thường trao đổi với thân chủ rằng: từ chối thừa kế không đồng nghĩa “bỏ rơi gia đình”. Nhiều khi, đó là một cách chủ động để tránh vòng xoáy xung đột, tránh gánh nghĩa vụ không rõ ràng, hoặc tránh ôm một tài sản mà bản thân không đủ khả năng quản lý. Điều quan trọng là phải làm đúng thủ tục để lựa chọn hợp pháp ấy phát huy được tác dụng trong thực tế.

3. “Thừa kế có nộp thuế không?” – câu hỏi cũ nhưng luôn mới

Trong các cuộc tư vấn, câu hỏi “Thừa kế có nộp thuế không?” xuất hiện rất thường xuyên. Nó tưởng đơn giản, nhưng lại dễ tạo hiểu lầm.

Nhiều người gọi chung là “thuế thừa kế”, trong khi pháp luật Việt Nam không thiết kế một sắc thuế thừa kế độc lập theo nghĩa truyền thống. Trên thực tế, nghĩa vụ tài chính thường gặp khi nhận di sản thường nằm ở các nhóm sau: thuế thu nhập cá nhân (trong trường hợp nhận thừa kế, quà tặng thuộc diện chịu thuế), lệ phí trước bạ khi đăng ký sang tên một số tài sản, cùng các chi phí thủ tục như công chứng, đo vẽ, thẩm định hồ sơ, trích lục, xác minh giấy tờ…

Thay vào đó, nghĩa vụ tài chính thường thấy nhất liên quan đến việc nhận di sản là: thuế thu nhập cá nhân (trong trường hợp nhận thừa kế/quà tặng thuộc diện chịu thuế), lệ phí trước bạ khi đăng ký sang tên một số tài sản, và các chi phí thủ tục khác như công chứng, đo vẽ, thẩm định hồ sơ.

Điều quan trọng là: có những trường hợp được miễn, nhưng miễn không có nghĩa là không cần quan tâm. Một bộ hồ sơ thiếu giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân, hoặc lựa chọn hình thức văn bản không phù hợp, có thể khiến nghĩa vụ tài chính phát sinh đôi khi chỉ vì một chi tiết nhỏ.

(Còn tiếp kỳ 2: Khi di sản gắn với nghĩa vụ – “lợi ích ròng âm”; cái lõi của tranh chấp thừa kế là quản trị gia đình; và một checklist thực hành để hạn chế tài sản “treo”.)

Biên tập: Luật sư Võ Thị Kim Oanh