BÌNH LUẬN CÁC BẤT CẬP CỦA LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH NĂM 2014 TRONG GIẢI QUYẾT LY HÔN (KỲ 1)

Ngày 24/12/2025, Bộ Tư pháp tổ chức Hội nghị toàn quốc tổng kết thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 theo hình thức trực tuyến. Tại điểm cầu Quảng Trị, hội nghị do Lãnh đạo Sở Tư pháp tỉnh Quảng Trị chủ trì, với sự tham gia của đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh; Cục Thi hành án dân sự tỉnh; Tòa án nhân dân tỉnh; Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh; Trường Cao đẳng Luật miền Trung; Tỉnh đoàn; Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh; Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh; Hội Luật gia tỉnh; Đoàn Luật sư tỉnh; Hội Công chứng viên tỉnh, cùng lãnh đạo và công chức Phòng Hành chính tư pháp và Bổ trợ tư pháp - Sở Tư pháp; Đại diện lãnh đạo UBND các xã, phường: Đồng Hới, Đồng Sơn, Đồng Thuận, Hoàn Lão, Quảng Ninh.

Từ những ghi nhận trực tiếp tại hội nghị, chuỗi bài viết này tổng hợp một số vướng mắc thường gặp khi áp dụng Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 trong giải quyết án ly hôn, tập trung vào các điểm “khó nhất” của thực tiễn: chuẩn xác định mâu thuẫn trầm trọng, đánh giá chứng cứ (đặc biệt chứng cứ điện tử), xử lý tài sản mới (vốn góp, cổ phần, tài sản số), tài sản chung đang thế chấp, và cơ chế ghi nhận - thực thi nghĩa vụ tài sản sau ly hôn. Mục tiêu không phải “kể khó”, mà là gợi mở các hướng hoàn thiện theo hướng thống nhất, dự báo được và thi hành được.

Kỳ 1: Từ tiêu chí định tính đến bài toán chứng cứ trong giải quyết ly hôn

Vì sao cùng một chuyện nhưng mỗi tòa hiểu một kiểu? Cái thiếu không chỉ là câu chữ của luật, mà là “đường ray” thực hành: chuẩn, công cụ và quy trình.

1. Khó thống nhất khi áp dụng tiêu chí “mâu thuẫn trầm trọng” và “mục đích hôn nhân không đạt được”

Luật sử dụng các tiêu chí định tính nhằm tạo dư địa cho thẩm phán cân nhắc hoàn cảnh. Đây là lựa chọn hợp lý vì đời sống hôn nhân đa dạng và không thể đo bằng một khuôn duy nhất. Tuy nhiên, khi thiếu chuẩn nhận diện thống nhất, cùng một chuỗi tình tiết như ly thân kéo dài, xung đột âm ỉ, ít giao tiếp, không còn tin tưởng lại có thể được nhìn nhận rất khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Hệ quả là tính dự báo thấp, đương sự khó chuẩn bị chứng cứ, vụ án dễ kéo dài do phải bổ sung theo yêu cầu từng lần và thời gian giải quyết vì thế bị kéo dài. Thực tế cho thấy có nơi coi ly thân là dấu hiệu mạnh của đổ vỡ, nơi lại coi là nhìn như một trạng thái “tạm thời” và yêu cầu thêm chứng cứ về mức độ “mâu thuẫn trầm trọng” và “mục đích hôn nhân không đạt được”. Bạo lực tinh thần, xúc phạm, xung đột tâm lý thường khó chứng minh bằng tài liệu nên dễ bị xem nhẹ nếu không có khuôn khổ đánh giá nhất quán. Nhiều vụ việc còn chịu tác động từ người thân, họ hàng, nhưng yếu tố này lại khó “định vị” trong tiêu chí đánh giá nếu không tiếp cận theo chuỗi sự kiện và tác động thực tế.

Hội nghị tổng kết thi hành Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 

2. Yếu tố lỗi khi chia tài sản: đúng về cảm nhận xã hội nhưng khó về chứng minh và lượng hoá

Việc xem xét lỗi khi chia tài sản đáp ứng cảm nhận công bằng của xã hội, nhất là khi một bên có hành vi làm rạn nứt hôn nhân hoặc gây thiệt hại đến khối tài sản chung. Tuy nhiên, lỗi trong đời sống hôn nhân lại gắn với các hành vi khó chứng minh và khó lượng hóa: ngoại tình, kiểm soát tài chính, bạo lực tinh thần, tẩu tán tài sản, hoặc tạo lập nghĩa vụ nợ bất minh.

Khi thiếu chuẩn chứng minh và chuẩn lượng hóa, tòa án dễ rơi vào hai thái cực. Một thái cực là ngại tranh luận chứng cứ nên chia gần ngang để “an toàn”. Thái cực còn lại là điều chỉnh mạnh theo nhận định chủ quan. Dù ở thái cực nào, yếu tố lỗi đều không phát huy đúng vai trò pháp lý của nó.

Vì vậy, nếu muốn lỗi thực sự có ý nghĩa trong chia tài sản, cần một khung hướng dẫn theo ba trục: mức độ nghiêm trọng của hành vi; mối liên hệ hậu quả đối với hôn nhân và khối tài sản chung; và ngưỡng chứng cứ tối thiểu để hạn chế cảm tính nhưng vẫn đảm bảo khả năng chứng minh đối với các hành vi vốn khó chứng minh.

3. Nguyện vọng trẻ từ đủ 7 tuổi: quy định tiến bộ, nhưng phụ thuộc vào quy trình

Quy định hỏi ý kiến trẻ từ đủ 7 tuổi là điểm tiến bộ. Tuy nhiên, giá trị thực chất của quy định này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào quy trình thực hiện. Nếu cách hỏi thiếu thân thiện, môi trường ghi nhận thiếu độc lập, hoặc dễ bị tác động từ người đang trực tiếp nuôi dưỡng, nguyện vọng của trẻ rất dễ trở thành một thủ tục “làm cho đủ”.

Nguyện vọng của trẻ nên được xem là dữ liệu quan trọng, nhưng không thể là “lá phiếu quyết định” tách rời khỏi lợi ích mọi mặt. Thực tiễn vì vậy cần quy trình chuẩn hơn: chuẩn hóa cách hỏi, địa điểm, thành phần chứng kiến và cách ghi nhận; hạn chế đặt trẻ vào thế phải “chọn bên”; tránh đối chất trực diện giữa cha mẹ trước mặt trẻ. Với trẻ vị thành niên, yếu tố riêng tư và bảo vệ tâm lý càng cần được đặt lên trước để tránh làm tổn hại đến trẻ.

4. Nút thắt của đa số vụ án: chứng cứ - nhất là chứng cứ điện tử và dữ liệu tài sản

Ly hôn hiện đại không chỉ có nhà đất. Tranh chấp thường gắn với dòng tiền, tài khoản, công nợ, hợp đồng, phần vốn góp/cổ phần, tài sản số… Trong khi đó, dấu vết pháp lý lại dễ bị phân tán, hoặc nằm trong tay một bên. Cơ chế thu thập chứng cứ của tòa án có nhưng khó vận hành trơn tru nếu thiếu chuẩn về chứng cứ điện tử và thiếu kênh tiếp cận dữ liệu tài sản một cách hợp pháp, nhanh và có giới hạn.

Kết luận - kiến nghị: Từ thực tiễn thảo luận tại hội nghị và quá trình giải quyết án ly hôn, tôi cho rằng trọng tâm hoàn thiện trước mắt nên đi theo bốn hướng.

• Thứ nhất, cần hướng dẫn cụ thể hơn về chuẩn nhận diện “mâu thuẫn trầm trọng” và “mục đích hôn nhân không đạt được” theo nhóm tình huống điển hình.
• Thứ hai, cần chuẩn hóa tiêu chí xem xét lỗi khi chia tài sản theo mức độ, hậu quả và ngưỡng chứng cứ tối thiểu, tránh cảm tính hoặc hình thức.
• Thứ ba, huẩn hóa quy trình ghi nhận ý kiến trẻ theo hướng thân thiện và độc lập.
• Thứ tư, nâng hạ tầng chứng cứ thông qua chuẩn chứng cứ điện tử và cơ chế tiếp cận dữ liệu tài sản (ngân hàng/đăng ký/thuế) có giới hạn, có kiểm soát nhằm cân bằng quyền chứng minh với bảo vệ quyền riêng tư và bí mật kinh doanh.

Đưa tin từ Hội nghị: Luật sư Dương Văn Thành

Biên tập: Luật sư Võ Thị Kim Oanh