CHUYỆN BÊN LY CÀ PHÊ VÀ NHỮNG CHUYỂN ĐỘNG TỪ ĐẤT

CHUYỆN BÊN LY CÀ PHÊ
VÀ NHỮNG CHUYỂN ĐỘNG TỪ ĐẤT

Luật sư Dương Văn Thành

Sáng nay là một buổi sáng cuối tuần. Tôi tự cho phép mình chậm lại, tạm gác những hồ sơ, những cuộc hẹn và các thời hạn công việc để ngồi uống cà phê với một người cộng sự. Quán không đông, tiếng người nói vừa đủ nghe, hương cà phê chậm rãi lan trong khoảng không gian còn dịu mát. Trên bàn không có tập hồ sơ nào cần mở, cũng không có công việc nào cần quyết định ngay. Câu chuyện ban đầu chỉ là vài điều nhẹ nhàng trong một ngày nghỉ, rồi tự nhiên chuyển sang bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV.

Người cộng sự bất chợt hỏi tôi:

“Luật sư ơi, nếu những định hướng về chính sách đất đai ấy được hiện thực hóa thì có ảnh hưởng gì đến luật sư và nghề luật sư của chúng ta không?”

Tôi nghe xong, mỉm cười và trả lời ngay:

“Ồ, bạn lo xa quá!”

Trong khoảnh khắc thư thả ấy, câu trả lời đến với tôi khá tự nhiên. Có lẽ bởi hôm nay vốn là ngày nghỉ, còn những định hướng lớn ở tầm chính sách thường được chúng ta nhìn như một câu chuyện còn ở xa, cần thêm nhiều bước mới đi vào đời sống. Từ chủ trương đến pháp luật, từ pháp luật đến nghị định, thông tư, rồi từ văn bản đến thực thi là cả một chặng đường. Tôi đã nghĩ rằng chưa cần mang một câu chuyện lớn như thế vào buổi cà phê vốn chỉ để nghỉ ngơi.

Câu chuyện sau đó chuyển sang những điều khác. Tôi tiếp tục ngồi lại, chậm rãi uống hết ly cà phê của mình. Nhưng lạ thay, câu hỏi ấy không tan đi cùng những âm thanh thoáng qua trong quán. Nó vẫn còn ở lại.

Trong khoảng lặng của một ngày không bị công việc thúc giục, tôi có thời gian nghĩ thêm về những điều vừa đọc: quản lý đất đai phải chuyển từ từng thửa đất sang quản trị không gian; từ nặng về thủ tục sang khơi thông và tạo lập nguồn lực; từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống; bảo đảm người có đất bị thu hồi có chỗ ở, sinh kế và điều kiện sống tương đương hoặc tốt hơn. Đất đai vẫn thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; việc sửa luật phải khơi thông nguồn lực nhưng không tư nhân hóa đất đai; đồng thời phải hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Càng nghĩ, tôi càng thấy câu hỏi của người cộng sự không hề xa.

Trái lại, đó là một câu hỏi rất gần.

Đất đai chưa bao giờ chỉ là những con số trên bản đồ địa chính, những đường ranh giới hay một tờ giấy chứng nhận. Đối với người dân, đất có thể là căn nhà duy nhất, là nơi thờ cúng tổ tiên, là mảnh vườn nuôi sống gia đình, là mặt bằng kinh doanh, là ký ức của nhiều thế hệ. Đối với doanh nghiệp, đất là điều kiện để thực hiện dự án, xây dựng nhà máy, phát triển hạ tầng và tổ chức sản xuất. Đối với Nhà nước, đất là tài nguyên đặc biệt, là không gian phát triển và là nguồn lực quan trọng của quốc gia.

Bởi vậy, mỗi sự thay đổi trong chính sách đất đai đều tạo ra những chuyển động rất rộng. Nó có thể làm thay đổi giá trị của một tài sản, số phận của một dự án, cuộc sống của một cộng đồng và cả cách thức luật sư thực hiện công việc của mình.

Nhiều năm hành nghề cho tôi thấy rằng phần lớn tranh chấp đất đai không bắt đầu từ những câu chuyện hoàn toàn xa lạ. Chúng thường bắt đầu trong phạm vi gia đình, họ hàng, làng xóm hoặc giữa những người từng có quan hệ gần gũi. Có khi chỉ là một lối đi đã sử dụng từ lâu; một phần đất cha mẹ để lại nhưng chưa phân chia; một thửa đất được kê khai qua nhiều thời kỳ; một giấy chứng nhận được cấp mà người đang sử dụng không hề biết; hoặc một cuộc chuyển nhượng chỉ có giấy viết tay, lời hứa và những người làm chứng nay đã lớn tuổi.

Đến khi tranh chấp xảy ra, luật sư phải lần theo từng dấu vết của quá khứ. Một trang sổ mục kê, một bản đồ cũ, một biên lai thuế, một hồ sơ cấp giấy hay lời khai của người từng sống trên mảnh đất ấy đều có thể trở thành mắt xích quan trọng. Có những vụ án, muốn hiểu đúng một thửa đất hôm nay, luật sư phải trở lại với chính sách ruộng đất của vài chục năm trước.

Nếu nguyên tắc không xem xét lại quyền sử dụng đất hợp pháp được xác lập theo chính sách, pháp luật qua các thời kỳ được cụ thể hóa, công việc ấy càng đòi hỏi sự thận trọng. Câu hỏi không đơn giản là ai đang giữ giấy chứng nhận, mà phải là quyền sử dụng đất đó được hình thành như thế nào và có thực sự hợp pháp hay không. Luật sư không thể chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng; phải phục dựng cả quá trình pháp lý đã tạo ra kết quả ấy.

Chỉ một chữ “hợp pháp” thôi nhưng phía sau nó có thể là hàng trăm trang tài liệu, nhiều giai đoạn lịch sử và những cách áp dụng pháp luật khác nhau.

Rồi tôi nghĩ đến chủ trương chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống. Đây không chỉ là một sự thay đổi trong cách dùng từ. Nếu được luật hóa đầy đủ, nó có thể làm thay đổi cách chúng ta nhìn về người có đất bị thu hồi.

Lâu nay, trong nhiều hồ sơ, câu chuyện thường tập trung vào diện tích, loại đất, đơn giá và giá trị tài sản trên đất. Nhưng cuộc sống của một con người không thể thu gọn hoàn toàn trong một bảng tính bồi thường. Một hộ gia đình được nhận một khoản tiền không có nghĩa là họ đã có nơi ở phù hợp. Một người nông dân được bồi thường đất không đồng nghĩa với việc họ đã có nghề nghiệp mới. Một hộ kinh doanh được bố trí nơi khác chưa chắc đã có điều kiện buôn bán tương đương vị trí cũ.

Tái thiết cuộc sống là một yêu cầu rộng hơn bồi thường tài sản. Nó buộc người ban hành chính sách, cơ quan thực thi và cả luật sư phải nhìn thấy con người phía sau thửa đất.

Khi ấy, luật sư bảo vệ người có đất bị thu hồi không chỉ tranh luận một mét vuông đất đáng giá bao nhiêu. Luật sư còn phải đặt câu hỏi: Sau khi giao đất, họ sẽ sống ở đâu? Con cái họ học hành thế nào? Công việc và thu nhập có còn được duy trì không? Nơi tái định cư có đáp ứng nhu cầu sinh hoạt không? Điều kiện sống mới có thực sự tương đương hoặc tốt hơn trước?

Những câu hỏi ấy khiến nghề luật sư trở nên khó hơn, nhưng cũng có ý nghĩa hơn.

Tôi cũng nghĩ đến vai trò của Nhà nước trong điều tiết, kiểm soát và quyết định giá đất. Giá đất vốn là một trong những điểm dễ phát sinh bất đồng nhất. Cùng một thửa đất nhưng giá giao dịch trên thị trường, giá dùng để tính nghĩa vụ tài chính, giá bồi thường và giá trong kết quả định giá có thể rất khác nhau. Phía sau mỗi phương pháp xác định giá là quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước.

Nếu cơ chế giá đất thay đổi, luật sư không thể chỉ đọc điều luật. Luật sư phải hiểu quy hoạch, tài chính, dữ liệu thị trường, phương pháp định giá và trình tự hành chính. Phải biết cơ quan nào có thẩm quyền, căn cứ nào được sử dụng và quy trình có được thực hiện khách quan hay không. Một sai lệch nhỏ trong dữ liệu đầu vào đôi khi tạo ra một khác biệt rất lớn về giá trị.

Nghề luật sư vì thế sẽ phải bước ra khỏi những giới hạn chuyên môn quen thuộc. Một hồ sơ đất đai có thể đồng thời liên quan đến dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, thuế, đầu tư, xây dựng, ngân hàng và thi hành án. Người luật sư không thể hiểu từng quy định như những mảnh rời rạc. Phải nhìn chúng trong một chỉnh thể, giống như định hướng quản trị đất đai không còn dừng ở từng thửa đất riêng biệt mà đặt trong tổng thể không gian phát triển.

Điều đó cũng làm thay đổi cách luật sư phục vụ khách hàng.

Trước đây, nhiều người chỉ tìm đến luật sư khi tranh chấp đã xảy ra, khi đã nhận quyết định thu hồi đất hoặc khi giấy triệu tập của Tòa án đã được gửi đến. Nhưng trong một hệ thống pháp luật ngày càng phức tạp, vai trò quan trọng hơn của luật sư phải là phòng ngừa. Luật sư cần tham gia từ khi cá nhân chuẩn bị giao dịch, doanh nghiệp nghiên cứu dự án, nhà đầu tư tiếp cận đất đai hoặc cơ quan, tổ chức xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Một giờ tư vấn đúng lúc có thể tránh được nhiều năm tranh chấp.

Đối với các công ty luật, đây vừa là áp lực vừa là cơ hội. Áp lực bởi kiến thức cũ có thể nhanh chóng không còn đủ. Kinh nghiệm giải quyết các vụ việc trước đây vẫn quý, nhưng không thể thay thế việc cập nhật pháp luật và đổi mới tư duy. Cơ hội nằm ở chỗ xã hội sẽ cần nhiều hơn những luật sư có khả năng nhìn nhận vấn đề toàn diện, kết nối pháp luật với kinh tế, quản trị và đời sống con người.

Tôi nghĩ đến các cộng sự của mình. Có thể sáng nay người cộng sự ấy chỉ đặt một câu hỏi tự nhiên trong lúc cả hai đang thư giãn bên ly cà phê. Nhưng có lẽ chính khi không bị hồ sơ và thời hạn thúc giục, chúng ta mới có đủ khoảng lùi để nhìn rõ hơn những chuyển động lớn của nghề nghiệp. Câu hỏi ấy nhắc tôi rằng một tổ chức hành nghề luật sư không thể chỉ chạy theo những hồ sơ đang có trên bàn. Chúng ta phải dành thời gian quan sát những thay đổi rộng hơn, bởi chính những thay đổi ấy sẽ tạo ra các vụ việc, yêu cầu tư vấn và trách nhiệm nghề nghiệp của ngày mai.

Quan tâm từ sớm không có nghĩa là vội vàng lấy định hướng chính trị thay cho quy định pháp luật đang có hiệu lực. Luật sư càng không được viện dẫn một chủ trương chung để bỏ qua điều luật cụ thể. Trong mỗi vụ việc hiện tại, căn cứ pháp lý vẫn phải là Hiến pháp, luật, nghị quyết, nghị định và các văn bản đang có hiệu lực.

Nhưng luật sư cũng không nên chờ đến khi đạo luật mới được ban hành mới bắt đầu tìm hiểu. Một người hành nghề có trách nhiệm phải nhận biết chiều hướng thay đổi, dự báo tác động và chuẩn bị năng lực chuyên môn cần thiết. Biết nhìn về phía trước không phải là lo xa. Đó là cách để không bị bất ngờ khi pháp luật chuyển động.

Buổi sáng vốn được dành để thư giãn, nhưng càng nghĩ, tôi càng thấy câu trả lời “bạn lo xa quá” của mình có phần vội vàng.

Nếu gặp lại câu hỏi đó, có lẽ tôi sẽ nói khác:

“Không, bạn không lo xa đâu. Hiện nay đó mới là định hướng và chưa thể áp dụng thay cho pháp luật. Nhưng nếu được hiện thực hóa bằng Luật Đất đai và các luật liên quan, nó sẽ ảnh hưởng đến Nhà nước, người dân, doanh nghiệp và chắc chắn ảnh hưởng rất lớn đến luật sư. Nó có thể làm thay đổi cả cách chúng ta tư vấn, thu thập chứng cứ, xây dựng lập luận và bảo vệ khách hàng.”

Ly cà phê đã hết từ lâu. Buổi sáng cuối tuần vẫn trôi đi thong thả, nhưng câu chuyện bắt đầu bên ly cà phê ấy thì vẫn còn tiếp tục.

Có những câu hỏi lúc mới nghe tưởng như xa xôi, nhưng càng suy nghĩ càng thấy nó đang đứng rất gần. Và có những chuyển động của pháp luật tưởng như chỉ diễn ra trong hội trường, trong các nghị quyết hay những dự thảo luật, nhưng sau cùng đều trở về với từng thửa đất, từng mái nhà và từng số phận con người.

Với luật sư, lắng nghe những chuyển động ấy không chỉ để tìm kiếm công việc mới. Điều quan trọng hơn là để chuẩn bị cho mình đủ hiểu biết, bản lĩnh và trách nhiệm khi đồng hành cùng người dân, doanh nghiệp và xã hội.

Đất đai có thể được đo bằng mét vuông. Nhưng những vấn đề pháp lý và cuộc sống gắn với đất thì không thể chỉ đo bằng những con số.

Có lẽ, một ngày nghỉ không nhất thiết buộc người luật sư phải hoàn toàn rời xa những suy nghĩ về nghề. Đôi khi, chính khoảng thời gian chậm lại ấy cho ta một khoảng lùi đủ yên để nhìn công việc rõ hơn, xa hơn và sâu hơn. Đó mới là điều đáng suy ngẫm nhất sau ly cà phê sáng nay.