BÌNH YÊN TRONG NHỮNG GIAO DỊCH ĐỜI THƯỜNG

BÌNH YÊN TRONG NHỮNG GIAO DỊCH ĐỜI THƯỜNG

Cảm nhận của một luật sư từ một vụ án về quan hệ vay, mượn

Ngày nghỉ cuối tuần, tôi ngồi đọc sách bên ban công. Trước mắt là dòng sông Sài Gòn trôi chậm, mặt nước phẳng và yên. Thành phố vẫn đông đúc, nhưng nhìn từ đây, mọi thứ dường như nhẹ lại. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nghĩ đến hai chữ “bình yên” - điều tưởng rất đỗi bình thường, nhưng có khi phải đi qua một vụ việc pháp lý kéo dài, người ta mới hiểu hết giá trị của nó.

Những ngày gần đây, tôi tham gia bào chữa trong một vụ án phát sinh từ các quan hệ vay, mượn tiền giữa những người vốn quen biết nhau. Tôi xin không nhắc tên, địa điểm, số tiền hay bất kỳ chi tiết nào có thể nhận diện người trong cuộc. Vụ án đang được giải quyết theo trình tự pháp luật; đúng, sai và trách nhiệm của từng người phải do cơ quan có thẩm quyền xem xét trên cơ sở chứng cứ.

Điều khiến tôi suy nghĩ không chỉ là một tội danh hay một bảng tính lãi suất. Điều đáng nói hơn là câu chuyện ấy bắt đầu từ những việc rất quen thuộc trong đời sống: một người cần tiền, một người có khả năng giúp; hai bên biết nhau, tin nhau, giao nhận tiền nhiều lần; khi thì gọi là vay, khi là mượn, khi chuyển hộ, khi trả thay. Có khoản được viết giấy, có khoản chỉ trao đổi bằng lời nói hoặc tin nhắn. Có giấy tờ được lập nhưng không ký đầy đủ từng trang; có lần trả tiền nhưng không lấy biên nhận; có giao dịch qua ngân hàng nhưng nội dung chuyển khoản không nói rõ là tiền gốc, tiền lãi hay khoản tiền nào.

Khi quan hệ còn tốt đẹp, ít ai thấy đó là vấn đề. Người cho vay nghĩ rằng đã quen biết thì không cần quá câu nệ. Người vay nghĩ rằng mình đã trả rồi, đối phương biết là được. Hai bên cùng tin trí nhớ, tình cảm và sự ngay thẳng của nhau. Nhưng đến khi phát sinh mâu thuẫn, những điều từng được cho là “ai cũng hiểu” lại trở thành những câu hỏi rất khó: Khoản tiền nào là tiền vay? Khoản nào là tiền trả gốc? Có thỏa thuận lãi không? Nếu có thì mức lãi bao nhiêu? Khoản tiền chuyển thêm là lãi, là hoàn trả hay thuộc một quan hệ khác? Giấy tờ được lập vào thời điểm nào? Nội dung có bị bổ sung hay thay đổi không?

Lúc ấy, sự việc không còn được nhìn bằng niềm tin ban đầu mà phải được chứng minh bằng tài liệu, dữ liệu và lời khai. Chỉ một cách ghi không rõ, một trang giấy thiếu chữ ký, một lần giao tiền không có người chứng kiến hoặc một nội dung chuyển khoản quá chung chung cũng có thể làm cho bản chất giao dịch trở nên khó xác định. Một quan hệ khởi đầu hoàn toàn từ dân sự có thể dẫn đến tranh chấp, kiện tụng; trong trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự, hậu quả đối với người trong cuộc còn nghiêm trọng hơn nhiều.

Điều tôi nhận ra từ vụ án

Qua hồ sơ này, tôi càng thấy rõ rằng rủi ro pháp lý trong đời sống không phải lúc nào cũng đến từ những hợp đồng lớn hay các giao dịch phức tạp. Nhiều rủi ro bắt đầu từ chính sự đơn giản và quen thuộc: cho người thân vay một khoản tiền; mượn giúp bạn bè; đứng ra nhận hoặc chuyển tiền hộ; ký vào giấy do người khác chuẩn bị; giữ giùm giấy tờ; thỏa thuận lãi bằng lời nói; hoặc gộp nhiều khoản giao nhận tiền vào một lần thanh toán.

Trong quan hệ vay tiền, pháp luật tôn trọng sự thỏa thuận của các bên nhưng sự thỏa thuận ấy có giới hạn. Mức lãi suất không thể tùy ý vượt quá giới hạn pháp luật cho phép. Việc cho vay với lãi suất đặc biệt cao, nếu đủ các dấu hiệu luật định, không chỉ làm phần lãi vượt quá không có hiệu lực mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Vì vậy, người cho vay không nên nghĩ đơn giản rằng “tiền của tôi thì tôi có quyền cho vay với mức lãi nào cũng được”. Ngược lại, người vay cũng không nên vì đang cần tiền mà ký bất kỳ giấy tờ nào, chấp nhận mọi điều kiện hoặc giao giấy tờ tài sản của mình mà không đọc và hiểu rõ.

Tuy nhiên, điều quan trọng không kém là không thể chỉ nhìn vào chênh lệch giữa số tiền nhận và số tiền đã trả để vội kết luận toàn bộ phần chênh lệch là tiền lãi. Giữa hai người có thể đồng thời tồn tại nhiều quan hệ: vay có lãi, mượn không lãi, trả nợ cũ, chuyển hộ, đối trừ nghĩa vụ hoặc hoàn trả một khoản khác. Muốn xác định đúng bản chất, phải xem xét đầy đủ từng dòng tiền, từng giấy tờ và toàn bộ diễn biến của quan hệ giữa các bên. Một bảng tính có thể đúng về số học nhưng dữ liệu đầu vào vẫn cần được kiểm chứng về mặt pháp lý.

Giấy tờ rõ ràng không làm mất đi tình cảm

Nhiều người ngại lập giấy tờ vì sợ người thân, bạn bè cho rằng mình không tin họ. Tôi lại nghĩ khác. Sự rõ ràng ngay từ đầu là một cách bảo vệ cả hai bên và cũng là cách giữ gìn quan hệ. Một giấy vay tiền ngắn gọn nhưng đầy đủ có thể tránh được rất nhiều tranh cãi: ai giao tiền cho ai; số tiền bao nhiêu; giao bằng tiền mặt hay chuyển khoản; ngày giao nhận; thời hạn trả; có lãi hay không; nếu có thì mức lãi và cách tính thế nào; mỗi bên giữ một bản; mọi trang đều được ký hoặc ký nháy; việc sửa chữa, bổ sung phải được xác nhận.

Khi giao nhận tiền mặt, nên có biên nhận. Khi trả một phần, cần ghi rõ trả vào tiền gốc hay tiền lãi và số dư còn lại. Khi chuyển khoản, nội dung chuyển tiền phải cụ thể. Tin nhắn, thư điện tử và các trao đổi liên quan nên được lưu giữ nguyên vẹn. Không ký vào giấy trống, giấy còn chỗ bỏ trống hoặc văn bản mình chưa đọc kỹ. Không giao bản chính giấy chứng nhận, giấy tờ tùy thân hay tài liệu quan trọng chỉ vì một lời hứa miệng. Nếu giao dịch có giá trị lớn, nhiều lần giao nhận hoặc điều khoản khó hiểu, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi ký.

Những việc ấy không phải là sự đa nghi. Đó là thói quen pháp lý cần có trong một xã hội hiện đại. Pháp luật có thể bảo vệ quyền lợi chính đáng, nhưng pháp luật cần chứng cứ. Luật sư có thể phân tích, tranh luận và bảo vệ thân chủ, nhưng luật sư không thể quay lại quá khứ để tạo ra một biên nhận vốn chưa từng được lập, một nội dung chuyển khoản vốn không được ghi rõ, hay một chữ ký đáng lẽ phải có trên từng trang giấy.

Đừng để một lần giúp nhau trở thành bất an

Tôi không cho rằng vì có rủi ro mà con người nên ngừng giúp đỡ nhau. Trong cuộc sống, việc cho nhau vay, mượn khi khó khăn vẫn là một nghĩa cử đáng trân trọng. Nhưng thiện chí cần đi cùng sự tỉnh táo; lòng tin cần đi cùng giới hạn; tình cảm cần được bảo vệ bằng sự rõ ràng.

Người cho vay cần biết khả năng trả nợ của người vay, chỉ giao tiền trong phạm vi mình có thể kiểm soát và tuân thủ giới hạn lãi suất. Người vay cần cân nhắc khả năng thanh toán, đọc kỹ giấy tờ và không vay khoản mới chỉ để che lấp khoản cũ. Cả hai bên cần đối chiếu công nợ định kỳ nếu có nhiều lần giao nhận tiền. Khi xuất hiện bất đồng, nên dừng việc giao dịch thêm, rà soát tài liệu và tìm một cách giải quyết minh bạch trước khi mâu thuẫn trở nên lớn hơn.

Có những vụ việc, sau nhiều năm, điều người trong cuộc mất đi không chỉ là tiền. Đó còn là thời gian, công việc, sức khỏe, quan hệ gia đình, danh dự và sự thanh thản. Một giao dịch chỉ diễn ra trong vài phút có thể để lại hệ quả rất dài nếu ngay từ đầu các bên không rõ ràng với nhau.

Mong mọi người đều được bình yên

Tôi khép cuốn sách, nhìn lại dòng sông Sài Gòn. Dòng nước vẫn lặng lẽ trôi, thành phố vẫn bình yên theo cách vốn có của một ngày nghỉ. Nghề luật sư thường đưa tôi đến gần những lúc con người bất an nhất: khi một quan hệ đã đổ vỡ, một lời nói không còn được thừa nhận, một giấy tờ bị hiểu theo nhiều cách, hoặc một người phải đứng trước cơ quan tố tụng để giải thích về những việc đã xảy ra từ lâu.

Từ vụ án này, điều tôi muốn chia sẻ không phải là nỗi sợ giao dịch, càng không phải sự nghi ngờ lẫn nhau. Tôi chỉ mong mỗi người, trước khi cho vay, đi vay, mượn tài sản, chuyển tiền hộ hay ký một văn bản dân sự, hãy chậm lại một chút: đọc kỹ hơn, hỏi rõ hơn, ghi nhận đầy đủ hơn và chỉ đồng ý khi thực sự hiểu quyền, nghĩa vụ cùng hậu quả pháp lý của mình.

Sự cẩn trọng hôm nay có thể giữ lại sự bình yên ngày mai. Và sau tất cả những hồ sơ, tranh chấp và phiên tòa, mong ước giản dị của một luật sư vẫn là: mọi người đều được sống bình yên; nếu phải giao dịch với nhau thì giao dịch trong sự ngay thẳng, rõ ràng và tôn trọng pháp luật.

Luật sư Dương Văn Thành

Công ty Luật TNHH MTV Gia Thành